«اشتغال» به عنوان اصلی ترین دغدغه خانواده‌های ایرانی، نقش مهمی در توسعه، پیشرفت و آرامش جامعه دارد.

هم‌اکنون شماری از دانش‌آموختگان با «سلیقه شغلی خاص» و بدون «کارایی» علمی ‌و تجربی لازم (به‌عنوان نمونه، علاقه‌مندی بیش از ۴۰ درصد جامعه جوان کشور به کارمندی به جای کارآفرینی)، فعالیت می‌کنند. این در حالی است که بر اساس آمارهای رسمی، ۶۸ درصد جمعیت جویای کار کشورهای توسعه‌یافته در سال ۲۰۰۰ میلادی به «خوداشتغالی» علاقه‌مند بوده و از این میزان، ۳۴ درصد آنها «خطر» موجود در کارآفرینی را پذیرفته‌اند. می‌توان گفت ادامه همکاری شغلی در این کشورها وابسته به افزایش رقابت در نوآوری، کیفیت و کمیت خدمات است. نبود دسترسی به فناوری‌های ‌روز که در تمامی‌کشورهای توسعه یافته به‌عنوان یکی از صنایع پایه در نظر گرفته می‌شود، منجر به «شکاف دیجیتالی» تاثیر بر بهره‌وری و صادرات و افزایش واردات و مصرف‌گرایی شده است. در نتیجه، وابستگی فرهنگی و اقتصادی به جوامع غیراسلامی، فرصت توسعه و پیشرفت را از کشور می‌گیرد.
بر همین اساس، سازمان جهانی کار در سال ۲۰۰۰ میلادی اعلام کرد که برای حل مشکل بیکاری در سراسر دنیا باید ۵۰۰ میلیون فرصت جدید شغلی تا سال ۲۰۱۰ میلادی ایجاد شود.
بنابراین با ایجاد ۷۵ هزار تجارت جدید در حوزه IT و امکان صدها فرصت شغلی برای هر یک، حداقل ۱۰۰ میلیون فرصت شغلی در دوره‌ای ۱۰ ساله ایجاد شد. سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و فرهنگ‌سازی برای آموزش، کاربرد و بومی‌سازی فناوری‌های روز کشورهای توسعه‌یافته (همچون IT)، تغییر سلیقه اشتغال و آموزش‌های تئوری و فنی مناسب از راهکارهایی است که برخی از کارشناسان برای خروج از این بحران ارائه کرده‌اند.
تاثیر فناوری اطلاعات بر مشاغل «محمدرضا کیوانپور» استاد فناوری اطلاعات(IT) دانشگاه الزهرا(س) تهران نیز در این باره به خبرنگار«گسترش‌صنعت» گفت: فناوری اطلاعات(IT) با نام قدیمی‌تر «پردازش داده‌ها و مدیریت اطلاعات» از دیرباز مورد توجه سیاستگذاران کشورهای توسعه‌یافته بوده است، تا جایی که امروزه در توسعه و پیشرفت تمامی ‌رشته‌های فنی یا انسانی جایگاه غیرقابل انکاری دارد.وی تصریح کرد: به‌طور کلی می‌توان مشاغل را براساس تاثیر IT بر آن به چهار دسته تقسیم‌کرد.
نخست، شغل‌هایی که همچون مسگری منسوخ شده یا در حال از بین رفتن است. دوم، شغل‌هایی که به دلیل نیاز همیشگی مردم به آن تغییر چندانی پیدا نکرد (برای نمونه آرایشگری و نانوایی).سوم، مشاغلی که تغییرات بنیادی در آنها ایجاد شده است (برای نمونه سینما، عکاسی، مخابرات، بیمه و بورس) و چهارم مشاغلی که تنها با ورود IT ایجاد شده است وپیش از آن وجود نداشت (به عنوان نمونه تکنسین شبکه و مهندس نرم‌افزار).
فناوری اطلاعات؛ اشتغالزا یا اشتغال‌زدا؟
این استاد دانشگاه الزهرا(س) در مورد این گروه‌بندی گفت: دو نگرش درخصوص تاثیر IT بر مشاغل وجود دارد.گروهی معتقدند که IT اشتغالزایی داشته، چراکه با ایجاد فرصت‌های جدید شغلی، کارآفرین بوده است.اما گروهی دیگر بر این باورندکه با تعدیل نیروها، افزایش سرعت عملیات، ارائه خدمات اینترنتی به جای خدمات حضوری و به‌طور کلی جایگزینی ماشین به جای انسان (که از عصر صنعتی وجود داشته است) اشتغال‌زدایی داشته است.کیوانپور افزود: باید بپذیریم که نظر گروه نخست غالب است، چراکه به‌طور مستقیم و تخصصی با ایجاد مشاغلی برای فروش فناوری‌های مختلف (برای نمونه در تلفن همراه، نرم‌افزار یا سخت‌افزار رایانه‌ها) و به‌طور غیرمستقیم با توسعه و پیشرفت مشاغل گذشته از جمله جلوه‌های ویژه رایانه‌ای در سینما یا کتابخانه‌های دیجیتالی، فرصت‌های شغلی تازه‌ای ایجاد کرده است.
برنامه جهانی در خصوص افزایش کاربرد IT
کیوانپور اضافه کرد: بانک جهانی یکی از رویکردهای اصلی برای تحول اقتصادی کشورها را استفاده از IT اعلام کرده است. وی افزود: براساس آمارهای رسمی‌‌ طی چهار سال گذشته در کشورهای توسعه‌یافته و پیشرو در کاربرد IT حداقل ۳ تا ۴ میلیون نیروی متخصص برای پست‌های تخصصی در این حوزه مورد نیاز بوده است. این کارشناس تصریح کرد: ضعف آموزش و کارآفرینی در کشورهای در حال توسعه، منجر به پدیده فرار مغزها برای شمار پایین دانش‌آموختگان کارآزموده شده است.کیوانپور در ادامه گفت: کشورهای توسعه یافته از IT به عنوان اهرم اقتصادی برای توسعه صنایع و افزایش کمی ‌‌و کیفی محصولات و در نتیجه افزایش بهره‌وری و سود ملی استفاده می‌کنند.وی افزود: به‌عنوان نمونه کشورهای فیلیپین، هند و برزیل برنامه‌ریزی کلان خود را براساس صادرات نرم‌افزار انجام داده‌اند. آمارها نشان می‌دهد هم‌اکنون بیش از ۳ هزار کارشناس IT کشور بیکار هستند، در حالی‌که سطح کیفی و کمی ‌‌دانش‌آموختگان نیروی انسانی کشور در این حوزه متوسط است.
این استاد حوزه فناوری اطلاعات دانشگاه الزهرا (س) گفت: IT روی اشتغال داخلی تاثیر مثبتی داشته است.
کیوانپور تصریح کرد: به‌عنوان نمونه اشتغال در بخش‌های تبلیغات تا خدمات مشترکان اپراتورها یا تکثیر CD و تولید نرم‌افزار، بخش گسترده‌ای از نیروهای متخصص یا غیرتخصصی در این حوزه را مشغول به کار کرده است. وی افزود: به دلیل سلیقه عمومی‌که ذکر شد، بخش بزرگی از ظرفیت توسعه و پیشرفت در این بخش راکد می‌ماند.این کارشناس اظهار کرد: از دلایل تخصصی این مشکل می‌توان به کیفیت پایین آموزشی، نبود ارتباط موثر با صنایع با ایجاد دفاتر ارتباطی یا تعریف پروژه‌های مشترک و توسعه بدون پشتوانه رشته‌های مرتبط با IT اشاره کرد.
اصلاح هرم آموزشی دانشگاه‌ها
کیوانپور با بیان این که تجهیزات و نیروی انسانی به‌عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین پشتوانه‌های این رشته‌ها محسوب می‌شود تصریح کرد: هم‌اکنون در بسیاری از دانشگاه‌ها، هیات‌های علمی ‌نیاز به اصلاح هرم آموزشی دارند. به عبارت دیگر افزایش شمار دکترای تخصصی برای ایجاد رشته کارشناسی و بالاتر به صورت حضور رسمی ‌و نه اسمی، ‌‌یکی از این راهکارها برای افزایش سطح علمی ‌و تخصص دانشجویان است.
وی افزود: در بخش تجهیزات آزمایشگاهی همچون کارگاه‌های برق یا IT مجهز می‌تواند به کسب تجربه در بخش‌هایی مانند طراحی مدار و سخت‌افزار منجر شود.این کارشناس گفت: انتخاب ناآگاهانه IT بدون داشتن پیش‌نیاز لازم و برنامه‌ای خاص از سوی دانشجویان به نبود آمادگی لازم برای حضور در بازار کار می‌انجامد. به‌عنوان نمونه علاقه، سابقه و اطلاع از محتویات دوره آموزشی از مهم‌ترین این پیش‌نیازهاست.کیوانپور اظهار کرد: هم‌اکنون بازار داخلی در سایر رشته‌های غیر از IT اشباع شده یا رو به اشباع است. این در حالی است که ظرفیت نیروی متخصص و غیرمتخصص مرتبط با IT همچنان خالی و راکد مانده است. می‌شود گفت صلاحیت علمی‌‌ و تجربی کافی برای جذب وجود ندارد و پایین بودن ظرفیت در این بخش مشکل اصلی و اساسی نیست.وی افزود: در 1984 میلادی ۱۰ میلیون دلار، 1989 میلادی هشت میلیارد دلار و در سال ۲۰۱۰ میلادی بیش از ۸۷ میلیارد دلار بهره اقتصادی در این حوزه برای هند داشته است. بر این اساس دو میلیون و ۲۰۰ هزار فرصت شغلی در هند ایجاد شده است.به گفته کیوانپور، تجربه نشان می‌دهد شبکه توزیع مناسب با تبلیغات و خدمات پس از فروش در این کشور به توسعه و پیشرفت این صنعت در هند کمک شایانی کرده است.استاد فناوری اطلاعات دانشگاه الزهرا(س) گفت: براساس پیش‌بینی‌ها و اولویت‌بندی‌های سیاست‌گذاران اقتصادی چین، انتظار می‌رود که از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱ میلادی رشد
۷ درصد تولید ناخالص داخلی با ایجاد 5/1 میلیون شغل جدید در حوزه محصولات لوازم برقی و سخت‌افزار روی دهد. کیوانپور افزود: این در حالی است که متوسط رشد سالانه این محصولات از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۷ میلادی 28 درصد بوده است. به گفته وی، در سال ۲۰۰۸ میلادی، 5/36 درصد صادرات چین با رقم 920 میلیارد دلار از صادرات لوازم برقی و سخت‌افزار بوده است.
موانع طرح‌های IT در ایران
این کارشناس گفت: ایجاد زیرساخت‌ها با تدوین طرح جامع توسعه IT با توجه به جنبه‌های مختلف مانند اشتغال، سیاستگذاری، سرمایه‌گذاری، ایجاد زیرساخت‌های نرم‌افزاری که از مولفه‌های یک طرح جامع هستند، ضرورت دارد.کیوانپور تصریح کرد: هم‌اکنون در این بخش موازی‌کاری وجود دارد. نهادهای مختلفی برای تدوین طرح جامع وجود دارند( مانند شورای‌عالی اطلاع‌رسانی یا شورای‌عالی انفورماتیک که طرح‌های موجود را غیرعملیاتی می‌کنند).
وی افزود: برای نمونه می‌توان به خرید نرم‌افزارها، جرائم رایانه‌ای، بازار نرم‌افزار و نبود اجرای صحیح قانون کپی‌رایت اشاره کرد که به دلیل وجود موازی‌کاری‌ها، انسجام مناسبی در پاسخگویی نیازها وجود ندارد. به گفته وی، می‌توان با هم‌افزایی نهادهای مرتبط برای توسعه IT (برای نمونه طرح تکفا و بهره‌مندی از تجربه‌های موجود با انجام آسیب‌شناسی برای طرح‌های جدید) جایگاه ویژه‌ای را برای (IT) در سند چشم‌انداز ایران ۱۴۰۴ در نظر گرفت.
کیوانپور گفت: حضور بخش خصوصی با قابلیت‌های انسانی و مالی موجود در آن می‌تواند به صورت جدی صنعت IT را در کشور با توسعه و پیشرفت همراه کند. بنابراین باید سازوکارهایی مناسب را باتوجه به ضرورت سرعت و چابکی در حوزه تصمیم‌گیری IT و برداشتن فاصله برای عملیاتی شدن قبل از تاریخ مصرف موجود، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی کرد.
به نظر می‌رسد اصلاح امر آموزش باید با رویکردهای مختلف در سطوح دانشگاهی و آموزشگاهی و با بومی‌سازی براساس نیازهای جامعه به آن پرداخته شود.همچنین تدوین سیاست‌های راهبردی مناسب در حوزه آموزش مرتبط با IT با ارائه گواهی‌نامه‌های تخصصی IT براساس صنایع یا گواهی‌نامه‌های مشترک باید با نگاه تخصصی‌تر وزارت علوم به IT و آسیب‌شناسی دروس ارائه شده در آن باشد.در عین حال حمایت‌های قانونی مالی و حقوقی از فعالان حوزه IT مانند قانون کپی‌رایت با وضع قوانین جدید و خاص برای این حوزه که رشد نوآوری و توسعه کمی‌ و کیفی در ‌آن با شتاب قابل‌توجهی رو به جلو حرکت می‌کند.با این راهکارها و به کارگیری تجربه کشورهای توسعه یافته در این صنعت می‌توان از قابلیت‌های بالا اما راکد انسانی و دیگر منابع مرتبط، نهایت استفاده را برای بهره‌وری و حضور موفق و الگوشدن در عرصه‌های بین‌المللی و جهانی استفاده و اقتصاد کشور را چندبعدی کرد. سعید احسانی